Miejskie Centrum Opieki dla Osób Starszych, Przewlekle Niepełnosprawnych oraz Niesamodzielnych w Krakowie

27 kwietnia 2026

Biblioterapia w pracy z osobami z demencją

  1. Strona główna
  2. Aktualności
  3. Biblioterapia w pracy z osobami z demencją
Z okazji Światowego Dnia Książki (23.04) warto przyjrzeć się bliżej roli literatury jako narzędzia wspomagającego osoby żyjące z demencją i ich opiekunów. Jedną z form terapii zajęciowej, która zyskuje coraz większe uznanie (zarówno w praktyce opiekuńczej, jak i w podejściach terapeutycznych) jest właśnie biblioterapia – metoda wykorzystująca tekst literacki do wspierania funkcjonowania emocjonalnego, poznawczego i społecznego.
Starszy mężczyzn siedzący z kawą przy biurku

Czym jest biblioterapia?

Biblioterapia to świadome i celowe wykorzystywanie książek oraz innych materiałów czytelniczych w procesie wspierania zdrowia psychicznego i jakości życia. W pracy z osobami z demencją przyjmuje ona formę dostosowaną do możliwości i potrzeb odbiorcy – nie chodzi tu o analizę literacką, lecz o doświadczenie, które angażuje emocje, pamięć i relacje.

Wyróżnia się różne podejścia do biblioterapii, m.in.:

  • biblioterapię receptywną – polegającą na słuchaniu czytanego tekstu,
  • biblioterapię aktywną – obejmującą rozmowę, interpretację, dzielenie się refleksjami,
  • biblioterapię reminiscencyjną – ukierunkowaną na przywoływanie wspomnień poprzez treści znane z przeszłości (np. wiersze, piosenki, fragmenty klasyki).

Dlaczego biblioterapia jest pomocna w demencji?

Demencja wpływa na pamięć, język, orientację i zdolności poznawcze, ale przez długi czas pozostawia względnie zachowane obszary związane z emocjami oraz pamięcią długotrwałą. Odpowiednio dobrana literatura może więc:

  • aktywować wspomnienia autobiograficzne, szczególnie gdy tekst nawiązuje do młodości lub ważnych wydarzeń życiowych,
  • wzmacniać poczucie tożsamości, poprzez kontakt z treściami bliskimi doświadczeniom osoby,
  • stymulować funkcje poznawcze, takie jak uwaga, język czy wyobraźnia,
  • regulować emocje, obniżając poziom lęku, napięcia czy apatii,
  • wspierać komunikację, nawet w sytuacji ograniczonych możliwości werbalnych.

Badania i obserwacje praktyczne wskazują, że kontakt z literaturą (nawet w bardzo prostej formie) może poprawiać nastrój, zwiększać zaangażowanie oraz ograniczać zachowania trudne.

Jak prowadzić biblioterapię w praktyce?

Biblioterapia nie wymaga specjalistycznego przygotowania ani skomplikowanych narzędzi. Kluczowe jest dostosowanie formy i treści do indywidualnych możliwości osoby.

  1. Dobór materiałów
  • krótkie teksty (wiersze, bajki, opowiadania),
  • książki z dużą czcionką i ilustracjami,
  • treści znane z przeszłości (np. klasyka literatury, teksty religijne, piosenki),
  • publikacje o tematyce bliskiej zainteresowaniom osoby (np. przyroda, historia, życie codzienne).
  1. Forma pracy
  • czytanie na głos w spokojnym tempie,
  • powtarzanie fragmentów,
  • zatrzymywanie się przy ilustracjach i omawianie ich,
  • zadawanie prostych, otwartych pytań („Co to może przypominać?”, „Czy pamiętasz coś podobnego?”),
  • akceptowanie każdej reakcji – również niewerbalnej.
  1. Warunki sprzyjające
  • ciche, bezpieczne otoczenie,
  • brak pośpiechu i presji,
  • regularność (np. codzienny rytuał czytania),
  • uważność na sygnały zmęczenia lub przeciążenia.

Rola opiekuna

W biblioterapii opiekun nie pełni roli nauczyciela, lecz towarzysza. Jego zadaniem jest stworzenie przestrzeni do przeżywania – bez oceniania i poprawiania. Ważniejsze od „zrozumienia tekstu” jest to, jakie emocje i skojarzenia on wywołuje.

Wspólne czytanie może stać się:

  • sposobem budowania relacji,
  • narzędziem komunikacji,
  • chwilą wyciszenia i skupienia,
  • elementem codziennej rutyny, dającym poczucie bezpieczeństwa.

Nawet krótki tekst, przeczytany wspólnie, może stać się początkiem rozmowy, przywołać wspomnienie lub po prostu poprawić nastrój. W codziennej opiece to właśnie takie drobne momenty mają często największe znaczenie.